Stan polskiej i europejskiej pomocy dla świata

W dniach 17-23 listopada 2025 r. w całej Europie, w tym w Polsce, jest obchodzony Tydzień Edukacji Globalnej, którego celem jest zachęcanie do działań związanych z edukacją globalną oraz do udziału osób i instytucji w budowaniu bardziej zrównoważonego i sprawiedliwego świata oraz zwiększania świadomości w tym obszarze. 17 listopada Dom Europy  we Wrocławiu gościł z tej okazji uczestników debaty „Miedzysektorowe zaangażowanie Polski w pomoc rozwojową, humanitarną i edukację globalną”, zorganizowanej przez Regionalny Ośrodek Debaty Międzynarodowej w województwie dolnośląskim i województwie opolskim, Kolegium Europy Wschodniej oraz Przedstawicielstwo Regionalne Komisji Europejskiej w Polsce i Grupę Zagranica.

Dzisiejsza konferencja dotyczy bardzo ważnych tematów, które w Komisji Europejskiej podejmujemy z wielu stron. Polska też ma zadania do wykonania jako duży i silny kraj europejski. Musimy spojrzeć w empatyczny sposób na resztę świata i wnieść swój wkład w niesienie pomocy. Joanna Sterzyńska-Lindberg, dyrektorka Przedstawicielstwa Regionalnego Komisji Europejskiej w Polsce.  

W pierwszej części debaty Jan Bazyl, dyrektor biura Grupy Zagranica, nakreślił jak wyglądają aktualne trendy we współpracy rozwojowej, które są też zauważalne w Polsce. Grupa Zagranica to działająca od ponad 20 lat federacja ponad 60 organizacji pozarządowych, zajmujących się udzielaniem wsparcia rozwojowego, pomocy humanitarnej oraz edukacją globalną. 

Jeżeli chodzi o globalną pomoc rozwojową mamy na świecie rewolucję w negatywnym tego słowa znaczeniu, która dotyczy bardziej roku bieżącego niż zeszłego i jest wywołana decyzją administracji amerykańskiej o zlikwidowaniu agencji pomocowej US Aid. Amerykanie byli zawsze jednymi z największych dawców pomocy rozwojowej na świecie i ta decyzja ma kolosalny wpływ na pomoc rozwojową na całym świecie i ma też kolosalny wpływ na polskie organizacje pozarządowe. Jan Bazyl, dyrektor biura Grupy Zagranica.

Bazyl zaznaczył, że globalna zmiana w zakresie współpracy rozwojowej nie dotyczy tylko Stanów Zjednoczonych, ale też innych dużych państw-darczyńców: Francji, Niemiec czy Wielkiej Brytanii. We wszystkich tych krajach są redukowane budżety na wsparcie rozwojowe. Dyrektor Grupy Zagranica przytoczył też dane z Polski, gdzie w 2024 r. budżet na współpracę rozwojową został zmniejszony o ponad 30% w stosunku do poprzedniego roku i wynosi 0,28% PKB, czyli ok. 7,5 mld zł. Dodał, że w ostatnich trzech latach polskie wydatki na współpracę rozwojową są skoncentrowanie głównie na pomoc dla uchodźców.  

Podczas debaty został zaprezentowany rządowy raport „Polska pomoc Ukrainie 2022-2023”, przygotowany przez Radę ds. Współpracy z Ukrainą przy Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. Szczegóły przygotowania raportu oraz działalność Rady, powołanej w kwietniu 2024 r. przez polskiego premiera, przybliżył Wiktor Babiński, doradca przewodniczącego Rady oraz doktorant historii na Uniwersytecie Yale.

Uważamy, że Polska ma się czym pochwalić. Tak jak powiedzieliśmy to podczas prezentacji raportu w Waszyngtonie latem tego roku: to był historyczny moment i jedno z najważniejszych wydarzeń w 1000-letniej historii relacji polsko-ukraińskich. Chcemy przedstawić skrótowo ten fenomen, żeby ułatwić ludziom w Polsce i na świecie jego zrozumienie. Wiktor Babiński, doradca przewodniczącego Rady ds. Współpracy z Ukrainą. 

Ważnym punktem debaty było omówienie europejskiego wsparcia po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę w lutym 2022 r. Szymon Pogorzelski, reprezentujący Komisję Europejską w debacie, przybliżył szczegóły bezprecedensowego wówczas wsparcia ze strony UE, które obejmowało zarówno środki finansowe jak i instrumenty prawne oraz wsparcie w działaniach operacyjnych. Ekspert Dyrekcji generalnej Komisji Europejskiej ds. Migracji i Spraw Wewnętrznych przedstawił zakres dyrektywy o ochronie czasowej, która jest głównym narzędziem prawnych do udzielania wsparcia osobom z Ukrainy przebywających w krajach Unii Europejskiej. Celem tego narzędzia prawnego jest natychmiastowe wsparcie w przypadku masowego przypływu osób przybywających z krajów trzech do państw UE, które nie mogą wrócić do kraju pochodzenia. 

Dyrektywę przygotowano w 2001 r. po konflikcie w byłej Jugosławii, a wprowadzono w życie po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę. Już 4 marca 2022 Rada przyjęła dyrektywę jednogłośnie – osiągnięcie kompromisu przy braku sprzeciwu w tak rekordowo krótkim czasie było absolutnie wyjątkowe. Szymon Pogorzelski, ekspert Dyrekcji Generalnej ds. Migracji i Spraw Wewnętrznych Komisji Europejskiej. 

Aktywacja dyrektywy zaledwie tydzień po rozpoczęciu pełnoskalowej wojny umożliwiła osobom objętym ochroną czasową natychmiastowy dostęp do rynku pracy, edukacji, szkoleń zawodowych, opieki zdrowotnej oraz zakwaterowania w UE. Na dzień dzisiejszy z tymczasowej ochrony korzysta w całej UE ponad cztery miliony osób, z czego około 1 mln w Polsce.  

Moderująca dyskusję Olga Chrebor z RODM zwróciła uwagę, że zarówno w Polsce jak i całej Unii Europejskiej jest dostrzegalny trend na wydatkowanie współpracy rozwojowej wewnątrz państw-donatorów. O zakresie realizowanej przez polski rząd współpracy rozwojowej mówiła Olga Jabłońska z Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

Dlaczego Polska udziela pomocy rozwojowej? Jednym z powodów jest współodpowiedzialność za to, co dzieje się na świecie, o czym wspominała na wstępie dyrektorka Przedstawicielstwa Regionalnego Komisji Europejskiej. Kolejny powód jest formalny: Polska jako członek Unii Europejskiej zobowiązała się do realizacji takich zadań w Traktacie Lizbońskim a w ramach ONZ zobowiązaliśmy się do realizacji celów zrównoważonego rozwoju. W Polsce zobowiązuje nas do tego Ustawa o pomocy rozwojowej z 16 września 2011 r. Olga Jabłońska, zastępca dyrektora w Departamencie Współpracy Rozwojowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

Współpraca rozwojowa jest realizowana przez Polskę w czterech obszarach celów zrównoważonego rozwoju: ochronie zdrowia, równych szansach w obszarze edukacji, godnej pracy i przedsiębiorczości, klimacie i zasobach naturalnych oraz pokoju, sprawiedliwości i silnych instytucjach. Na liście krajów priorytetowych w ramach Partnerstwa Wschodniego znajdują się przede wszystkim Ukraina i Mołdawia, Białoruś (w zakresie wsparcia społeczeństwa obywatelskiego) oraz w pewnym zakresie Gruzja, ale po ostatnich zmianach politycznych zakres wsparcia został znacząco zmniejszony. Afrykańskimi krajami priorytetowymi są: Tanzania, Kenia, Senegal i Etiopia, a Bliskiego Wschodu: Liban oraz Palestyna. Szczegóły realizowanej przez Polskę współpracy rozwojowej są zapisane w Wieloletnim program współpracy rozwojowej 2021 - 2030. 

O tym jak organizacje pozarządowe modelowo współpracują z polskim rządem i Komisją Europejską opowiedziała Martyna Bogaczyk, prezeska Fundacji Edukacja dla Demokracji, która wskazała na elastyczność i zdolność do przewidywania jako kluczowe elementy do dobrej współpracy międzysektorowej. Jako przykład podała wspólne działania z sektorem pozarządowym po wybuchu pełnoskalowej inwazji na Ukrainę.   

W Polsce stał się cud i nigdy nie będzie dość chwalenia w tym, co nam się wtedy udało. Mówię o dyrektywie o ochronie czasowej, bo to było mistrzostwo świata, co się wydarzyło w pierwszych tygodniach pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę. Jakie mamy dalsze ambicje? Co chcemy jeszcze osiągnąć? Łatwiej nie będzie, dlatego potrzebujemy modelu partnerstw wielosektorowych, bo wiemy, że pieniędzy będzie mniej a kryzysów na świecie będzie więcej. Martyna Bogaczyk, prezeska Fundacji Edukacja dla Demokracji. 

Debata w Domu Europy we Wrocławiu została zorganizowana w ramach zadań publicznych finansowanych przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP w konkursie „Regionalny Ośrodek Debaty Międzynarodowej 2022-2024”. Wydarzenie było współfinansowane przez Unię Europejską w ramach projektu Grupy Zagranica. 

Nagranie z debaty jest dostępne na kanale Kolegium Europy Wschodniej na YouTube.